Infobord pastorij, kerk, buurthuis en kapel Kozen

Pastorij van Kozen

De pastorij van Kozen is een historisch zeer waardevol gebouw. Als voormalige "Witherenpastorie" getuigt ze van de tijd dat de Abdij van Averbode het patronaatsrecht over Kozen bezat (sedert 1230). Een eerste vermelding van een pastorij te Kozen dateert van 1650. Men spreekt over een lange rechthoekige woning, een omgrachte hoeve met bijgebouwen die wellicht als stallingen fungeerden. Van 1639 tot 1700 oefende de pastoor van Kozen ook het rectoraat uit over het bedevaartsoord Kortenbos, maar hij bleef in de pastorij van Kozen wonen.

Het huidige uitzicht kreeg de pastorij grotendeels in de 18de eeuw. De muurankers in de zuidgevel (gericht naar de weg) vormen het jaartal 1718, het bouwjaar van de pastorij. Abt Stefanus Vanderstegen, wiens initialen SV in de smeedijzeren slotplaat op de oorspronkelijke achterdeur verwerkt werden, gaf opdracht tot de bouw van de pastorij in Maaslandse Renaissance en Brabantse stijl. Op de zuidgevel bevindt zich een merkwaardige zonnewijzer. Ten tijde van de eerste drie kerken fungeerde de oostelijke gevel als voorgevel van de pastorij, omdat die gekeerd stond naar de kerk.

Binnenin vinden we een gaaf bewaard interieur met fraaie schouw- en plafondversieringen, met o.a. het wapenschild en de statuskenmerken (staf en mijter) van de abt. Vooral de inrichting van het gelijkvloers, waar een centrale gang het rechthoekige gebouw in twee ruimtes van twee vertrekken verdeelt, geeft ons een perfect beeld van wat de Norbertijnen als een ideale pastoorswoning zagen. Door de vermenging van de Maaslandse Renaissance en Brabantse stijl is de pastorij van Kozen een uniek gebouw onder de Norbertijnse pastorijen. Daarom werd dit gebouw als historisch waardevol geklasseerd. Sedert 2004 is de pastorij te huur gesteld.

Sint-Laurentiuskerk

Een eerste vermelding van een kerk te Kozen stamt uit 1230. Deze kerk werd echter door de troepen van de Prinsbisschop van Luik in 1486 in brand gestoken. Onder pastoor Breugelmans werd een nieuwe kerk gebouwd op de plaats waar nu het kerkhof ligt, naast de pastorij. 276 jaar later was deze kerk aan vervanging toe. Op 5 april 1763 begon de afbraak van de oude kerk en gingen de bouwwerken van de nieuwe van start. Acht maanden later werd de nieuwe kerk door Pastoor Breugelmans gewijd. Het jaar daarna werd de toren gebouwd en de haan erop geplaatst. Tijdens de werken werden de kerkelijke diensten in de Sint-Antoniuskapel opgedragen.

150 jaar later is het opnieuw tijd voor vernieuwing en onder pastoor Tijskens begint in 1914 de bouw van een nieuwe kerk. Niet op dezelfde plaats, maar schuin tegenover de pastorij omdat men daar veel meer ruimte had. De kerk is gebouwd in neo-Romaanse stijl. Vlak ervoor bevindt zich een gedenkteken ter nagedachtenis van Congopionier J.A. Senden (1875-1906), die van 1894 tot aan zijn dood werkzaam was als missionaris in Kasaï.

Op de plattegrond zien we dat het gebouw bestaat uit een vierkante westtoren en een driebeukig kerkschip. Net zoals bij de bouw van de vorige kerken zijn ook voor deze kerk de stenen ter plaatse gebakken. De komst van WOI zorgde ervoor dat de werken pas in 1919 opnieuw hervat konden worden. In 1921 huldigt de bisschop van Luik, Mgr. Rutten, tijdens een grote plechtigheid de kerk officieel in. De parochie werd gedurende 600 jaar beheerd door de Abdij van Averbode.

Buurthuis Ter Cose

Buurthuis Ter Cose was oorspronkelijk een jongensschool waar de schoolmeesters permanent woonden. De bouw van de school ging in 1855 van start. Na de zomervakantie van 1856 werd het gebouw voor het eerst in gebruik genomen. Nog geen 20 jaar later, in 1872, vertoonde het gebouw al talrijke gebreken die hersteld moesten worden. Bij de werken die daarop volgden, in 1877, werd meteen ook een uitbreiding voorzien.

Zo'n 117 jongens woonden tijdens de wintermaanden de lessen bij. In de zomer liep dat aantal echter drastisch terug. Veel kinderen moesten immers meewerken op het veld of in huis.

Louis Ceulemans werd in 1856 de eerste directeur van de school. Door de invoer van de schoolwetten in de jaren 50 van de 20ste eeuw veranderde het schoollandschap en vele dorpsscholen kregen het moeilijk. Door een tekort aan leerlingen kwam er na 120 jaar een einde aan de gemeenteschool in Kozen. In de periode daarna deed het gebouw dienst als gemeentehuis. Het Landschapspark Herk en natuurvereniging Mombeek richtten er hun eerste informatiecentrum op (1985-1986).

Sint-Antoniuskapel

Zoals de naam al doet vermoeden, is deze kapel opgedragen aan Sint-Antonius, patroonheilige van de boeren, varkens en hoevedieren. Wie deze kapel heeft laten bouwen en wanneer dit gebeurde, is niet geweten. Maar de zeshoekige vorm verraadt al dat het hier om een unieke kapel gaat. De vakkundige bouwtechniek bewijst dat er een bekwaam en kapitaalkrachtig man achter de oprichting ervan zat. De gebakken veldbrikken van de kapel werden zodanig gemaakt dat men met de hoekstenen zonder enig probleem de zes hoeken kon vormen.

De eerste vermelding van de Sint-Antoniuskapel vinden we terug in documenten die een ruil van een stuk grond, gelegen tegen de pastorij, beschrijven (1685). Tijdens de bouw van de nieuwe kerk in 1763 werden de erediensten gehouden in de Sint-Antoniuskapel. Toch staat er nergens beschreven dat het bouwwerk tot het kerkelijk bezit hoort.

Toen in 1902 de naastgelegen Zusterschool werd opgericht, werd de Sint-Antoniuskapel bij de kerkgoederen gevoegd. Begin jaren 1970 is de kapel samen met een stuk bouwgrond verkocht. Het dak, het interieur en de muren werden hersteld en de devotie voor Sint-Antonius kende een heropleving. Ter gelegenheid van het naamfeest van Sint-Antonius werd vroeger "klein kermis" gehouden. Bij de huidige viering die doorgaat op 17/1 of de eerste daaropvolgende zondag worden er tijdens de mis varkenskoppen, varkensvlees, broden, fruit en dergelijke geofferd door de bevolking. Deze offers worden na de mis per opbod verkocht.